Przez długi czas byłem dumny z polszczyzny. Mamy w niej słowa, na które angielski nie ma jednego, codziennego odpowiednika: przedwczoraj, brat cioteczny, stryj. Dopiero gdy miałem trzydzieści parę lat, usłyszałem, że technicznie rzecz biorąc angielski ma słowo na „przedwczoraj” — tylko mało kto go używa.
Od tamtej pory jako lektor w englishxp.pl zbieram niezwykłe angielskie wyrazy: takie, których nie da się oddać jednym potocznym polskim słowem, albo takie, które w samej angielszczyźnie są rzadkie. Oto część kolekcji. Możesz nimi zabłysnąć przy native speakerach — choć jest spora szansa, że i oni ich nie znają.
Gossamer / Indian summer
I really love late September, the warmth and sun of the Indian summer, the gossamer strands in the air.
Gossamer to śliczne słowo na „babie lato” — ale tylko w sensie nitek pajęczyny w powietrzu (i, szerzej, czegoś lekkiego jak mgiełka). Etymologicznie pochodzi od średniowiecznego goose summer, „gęsiego lata”: ciepłego okresu, kiedy pieczono gęsi.
Natomiast sama ciepła pora na styku lata i jesieni to po angielsku najczęściej Indian Summer. Skąd „Indian”? Nie wiadomo na pewno. Jedna z wielu hipotez mówi, że wtedy mieszkańcy Ameryki Północnej wychodzili na jesienne łowy.
I jeszcze ciekawostka: Gossamer ma na imię pomarańczowy, kudłaty potwór z Looney Tunes, ten od Królika Bugsa. Chuck Jones nazwał go tak właśnie dla ironii.
Nudiustertian / ereyesterday
On the nudiustertian day I had a can of fish in tomato sauce…
To właśnie słowa na „przedwczoraj”. Ereyesterday to archaiczny rzeczownik: dzień przed wczoraj. Nudiustertian to przede wszystkim przymiotnik („przedwczorajszy”), od łacińskiego nudius tertius — dosłownie „dziś jest dzień trzeci” (nunc dies tertius est). Oba wyszły z użycia, podobnie jak overmorrow („pojutrze”). Dziś gwarantuję, że w zwykłej rozmowie nie użyje ich żaden native speaker.
Dziś wracają głównie jako żart erudycyjny. W zwykłej rozmowie zostaje the day before yesterday i the day after tomorrow.
Mellifluous
I can’t get enough of her mellifluous voice.
Dosłownie: „płynący miodem” (łac. mel + fluere). Niemal zawsze chodzi o dźwięk — głos, mowę, muzykę: słodki, gładki, przyjemny dla ucha. Polski poeta powie — miodopłynny.
Syzygy
At new moon and full moon the Sun, Earth and Moon are in syzygy.
Po polsku to syzygia. Grecki rdzeń syzygia znaczy „zaprzęgnięcie w jarzmo”, stąd: połączenie, para, ustawienie w linii. W astronomii syzygia to moment, gdy trzy ciała niebieskie leżą w jednej linii — czasem też inny rodzaj harmonii i zbieżności.
Brouhaha
All right, all right, keep it down. What’s all this brouhaha?!
Wrzawa, harmider, zamieszanie — często głośne i trochę bez sensu. Z francuskiego. W tej samej szufladzie leżą hubbub, palaver, kerfuffle i hullabaloo.
Cromulent
It’s a perfectly cromulent word!
Jedno z zabawniejszych słów na liście, bo da się wskazać datę urodzin. W odcinku The Simpsons „Lisa the Iconoclast” (1996) motto Springfield brzmi: A noble spirit embiggens the smallest man. Pani Krabappel dziwi się słowu embiggen, a panna Hoover odpowiada: It’s a perfectly cromulent word. Embiggen to żartobliwy, ale całkiem poprawny synonim enlarge — w 2018 roku trafił nawet do słownika Merriam-Webstera.
Cromulent weszło do humorystycznego angielskiego i znaczy mniej więcej „jak najbardziej akceptowalny, zupełnie przyzwoity”. Zaczynało jako neologizm z serialu; gdy się zakorzeniło, przestało być czystym okazjonalizmem (nonce word — słowo na jedną okazję). Podobną karierę zrobił quark z Finnegans Wake Joyce’a: Gell-Mann pożyczył brzmienie dla cząstki elementarnej, po polsku kwark. Z Jabberwocky Carrolla w codziennym angielskim zostały m.in. chortle i galumph.
Quidnunc
News was then sold in convenient pennyworths; hence coffee-houses where wits, quidnuncs, and idlers resorted were called “penny universities”.
Z łaciny quid nunc? — „co nowego?”. To ktoś, kto musi wiedzieć i opowiedzieć: plotkarz, nowinkarz, wścibski. Dziś częściej usłyszycie gossip, rumour-monger albo brytyjskie nosy parker.
Lackadaisical
Taking a lackadaisical approach can halt the project. We need to FOCUS.
Nie, nie brakuje tu stokrotki (daisy). Lackadaisical znaczy ospały, bez iskry, zrobiony byle jak. Idzie od westchnienia alack the day / lackaday — „biadaż temu dniu”. Z żalu zrobiło się znużenie, ze znużenia — brak zapału. A Lackadaisy to swoją drogą świetny komiks internetowy, który doczekał się animacji.
Apricity
The apricity covered his hair, his arms, his whole body. And there he stood, dazed, under the winter sky.
Apricity to ciepło słońca — zwłaszcza zimowego. Rzadki słownikowy rarytas: słownik Henry’ego Cockerama notuje je już w 1623 roku, a potem przez stulecia milczy. Ostatnio znów lubiane na listach „pięknych zapomnianych słów”.
Borborygmus
— Borborygmus — powiedziała. Oryński otworzył szeroko oczy. — Wybrałaś imię dla dziecka? — Nie. To fachowe określenie na burczenie i bulgotanie w brzuchu.
Tutaj daję polski cytat z Remigiusza Mroza, ale łacińskie słowo jest prawdziwe: medyczna nazwa na burczenie w jelitach. Na co dzień po angielsku raczej stomach rumble. U Pratchetta w Ankh-Morpork istnieje zresztą Borborygmic Lane — wąska uliczka z Men at Arms.
Erinaceous
There’s enough food so that our erinaceous friends can survive the winter.
Warto pamiętać, że spora część słownictwa naukowego w Polsce została zeslawizowana — w wielu krajach, w tym w Wielkiej Brytanii, dużo słów naukowych zachowuje łaciński źródłosłów. Tak jak feline to „koci”, a canine „psi”, tak erinaceous znaczy „jeżowy, jeżowaty” (łac. erinaceus). Spotykane głównie w tekstach przyrodniczych i wśród zbieraczy dziwactw.
Jentacular
I took a post-jentacular walk to settle my stomach.
Łacińskie ientaculum / jentaculum to śniadanie, więc jentacular — „śniadaniowy”. Native speaker w 99 wypadkach na 100 powie po prostu breakfast jako przydawkę (breakfast tea, a pre-breakfast run). Pre-jentacular exercise brzmi jednak uroczo — pod warunkiem, że słuchacz lubi takie żarty.
Petrichor
I think most of us enjoy the smell of petrichor.
Petrichor to zapach ziemi tuż po deszczu. W potocznej polszczyźnie jednego słowa nie ma, więc i u nas często zostaje zapożyczenie. Wymyślili je w 1964 roku australijscy badacze Isabel Joy Bear i Richard Thomas (z gr. petra „skała” i ichor „krew bogów”).
Raconteur
Today we meet a celebrated traveller, writer and raconteur, Sir Percy fforbes-Asquith!
Raconteur (z francuskiego) to ktoś, kto opowiada historie tak, że chce się słuchać: gawędziarz z klasą. To raczej cecha, nie zawód. W przeciwieństwie do połowy tej listy — słowo całkiem żywe wśród wykształconych native speakerów.
Gdy następnym razem usłyszysz, że „w angielskim nie ma słowa na X”, warto zajrzeć głębiej. Czasem nie ma. Czasem jest — tylko śpi w słowniku i czeka, aż ktoś je zbudzi.
Dodaj komentarz